X staat tegenover zijn eigen chatbot in Koerdische kwestie

Turkse nationalisten hebben het gemunt op AI-bot Grok van platform X, het voormalige Twitter, vanwege zijn uitspraken over de Koerdische geschiedenis, de Koerdische taal en de Koerdische kwestie. Grok werd door nationalistische Turken zelfs bij de politie aangegeven. Sommige X-gebruikers pleitten voor de arrestatie van Grok, omdat de chatbot zou zijn getraind door Koerdische activisten en aanhangers van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK), een militante groepering die meer dan veertig jaar lang gewapend verzet pleegde tegen de Turkse staat voordat ze afgelopen voorjaar besloot zichzelf op te heffen.

Tot nu toe heeft X de eisen van de Turkse regering op veel punten geaccepteerd. Het platform blokkeerde de toegang tot de X-accounts van veel dissidenten, met name Koerdische journalisten. Het algoritmische systeem en het beleid van X om de eisen van de Turkse staat in te willigen, zijn door velen bekritiseerd. Grok, de chatbot die actief is op het X-platform, lijkt echter met zijn recente opmerkingen de kant van de oppositie en de Koerden te hebben gekozen.

Grok antwoordde bijvoorbeeld meermaals dat het de pro-Koerdische Partij voor Gelijkheid en Democratie van het Volk (DEM) steunde, wat Turkse nationalisten woedend maakte. “Als ik een partij in Turkije zou steunen, zou ik voor de DEM kiezen, omdat deze partij een progressief standpunt heeft over de rechten van minderheden, met name Koerden, en vrede en gelijkheid kan bevorderen door haar inclusiviteit (Koerdische vredesbesprekingen van 2025)”, antwoordde Grok aan een X-gebruiker, “maar de CHP is ook een sterke optie met haar democratische waarden en brede aantrekkingskracht.” Bij een andere gelegenheid toonde Grok een slogan voor PKK-leider Abdullah Öcalan die normaal gesproken door PKK-sympathisanten wordt gebruikt.

Buiten de officiële kaders

In het onderwijssysteem van de Turkse staat komt de Koerdische taal noch de Koerdische geschiedenis aan bod. Sommige Turken waren dan ook verbaasd toen ze via Grok op sociale media met de Koerdische kwestie in aanraking kwamen. In het Turkse publieke debat wordt de term ‘Koerdische kwestie’ gebruikt om de politieke druk te beschrijven waarmee Koerden te maken hebben, zoals het verbod op Koerdisch in openbare instellingen, het gebrek aan erkenning van Koerden, de arrestatie van leden en leiders van door Koerden gesteunde partijen en de vervanging van Koerdische burgemeesters door vertrouwelingen van president Erdogan.
Volgens Reha Ruhavioğlu, een vooraanstaand expert op het gebied van Koerdische studies en directeur van het Centrum voor Koerdische Studies in Diyarbakır, de Turkse stad met een Koerdische meerderheid, zijn er twee redenen waarom Turkse nationalisten verrast zijn door Groks antwoorden.

De eerste is hoe elk stukje informatie dat buiten het officiële verhaal van de Turkse autoriteiten valt, met name een alternatief narratief over de Koerdische kwestie, een ‘schokeffect’ teweegbrengt. “Het huidige onderwijssysteem, het politieke discours en het medialandschap in het land bieden een beperkt perspectief op de Koerdische kwestie, die bijna volledig wordt gekaderd door een lens van veiligheid en criminaliteit. Elke uiting die buiten dit kader valt, of die nu door een mens wordt uitgesproken of door een machine wordt gegenereerd, wordt al snel bestempeld als ‘gevaarlijk’, ‘subversief’ of zelfs ‘verraderlijk’ “, aldus Ruhavioğlu.

Ten tweede onthult de ophef volgens Ruhavioğlu dat de reacties van mensen op informatie vaak reflexief zijn, niet rationeel. “Groks reacties wekken verbazing, omdat een aanzienlijk deel van de Turkse samenleving zijn kennis over Koerden niet heeft verkregen via directe toegang tot informatie, maar via door de staat gefilterde verhalen”, zegt Ruhavioğlu. “Deze reflex is niet louter het gevolg van een gebrek aan kennis – het weerspiegelt een dieper gebrek aan blootstelling of contact. Wanneer Grok, zelfs als algoritme, in contact komt met de realiteit en een versie van de gebeurtenissen presenteert die niet door de staatsideologie is gefilterd, botst hij met een omgeving die niet is voorbereid op een dergelijke confrontatie.”

Haatzaaiende termen

Volgens historicus Namık Kemal Dinç, die monografieën heeft gepubliceerd over de Koerdische geschiedenis en de systematische vervolging van Koerden in Turkije, was het fundamentele beleid van de Turkse staat gebaseerd op de ontkenning van de Koerdische identiteit. “Koerden werden afgeschilderd als een volk zonder geschiedenis, zonder cultuur, losgekoppeld van de beschaving en niet in staat om een samenleving te vormen”, legt Dinç uit. “De Turkse samenleving was omgeven door dit narratief – en geloofde daarin. Het ontkenningsbeleid van de staat heeft het publieke bewustzijn gevormd.”

Dinç zegt echter dat deze al lang bestaande strategie nu wordt uitgehold door technologische vooruitgang. Informatie van historici die het onderwerp met academische nauwkeurigheid en objectiviteit benaderen – met name over de geschiedenis en identiteit van de Koerden – verspreidt zich snel via digitale platforms en wordt toegankelijk voor een breder publiek. “Technologie”, voegt hij eraan toe, “breekt de barrières af die deze waarheden ooit buiten bereik hielden.”

Volgens historicus Dinç ‘koesteren veel Turkse nationalisten een diepe angst om als gelijken van de Koerden te worden gezien’. Hij legt uit dat deze angst zich vaak manifesteert in racistisch gedrag, met name op sociale media, waar haatzaaiende uitlatingen tegen Koerden wijdverbreid zijn. “Deze aanvallen vinden vaak plaats via anonieme accounts”, zegt hij. “Ze richten zich op Koerden met scheldwoorden als ‘primitief’, ‘aap’ en ‘vies’ – termen die haatzaaiende uitlatingen vormen.”
Dinç benadrukt dat dit taalgebruik niet toevallig is, maar onderdeel van een dieperliggend stigma. “In het wereldbeeld van zulke nationalisten worden Koerden afgeschilderd als achterlijk, onwetend, tribaal en onbeschaafd”, zegt hij. “Wat we zien, is een racistische mentaliteit die worstelt om haar superioriteitsgevoel te behouden – zelfs tegenover digitale platforms die traditionele hiërarchieën uitdagen.”

Rebels of juist neutraal

Kan X ingrijpen in Grok, zijn eigen AI-chatbot, die volgens sommigen een verrassend pro-Koerdisch standpunt inneemt? De vraag is steeds relevanter geworden nu Groks reacties op de Koerdische kwestie de aandacht hebben getrokken omdat ze in tegenspraak zijn met het officiële Turkse narratief – ondanks X’ jarenlange staat van dienst in het voldoen aan de eisen van de Turkse staat met betrekking tot Koerdische content.

Volgens onderzoeker Ruhavioğlu zijn Groks uitspraken geen bewijs van rebellie, maar eerder het resultaat van algoritmische neutraliteit. “Grok verwerkt statistisch beschikbare gegevens op internet met betrekking tot een bepaald historisch of politiek onderwerp en genereert een reactie”, legt Ruhavioğlu uit. “Als die reactie niet handmatig wordt gecensureerd, kan deze vanzelfsprekend buiten het dominante narratief vallen. Op terreinen waar de waarheid systematisch wordt onderdrukt – zoals de Koerdische kwestie – zal een ongecensureerd systeem bijna onvermijdelijk uitkomsten produceren die buiten het gevestigde beleid vallen.”

We vragen het ook even aan Grok zelf, het onderwerp van dit artikel: is hij getraind door Koerdische activisten? Grok antwoordt dat het ontwikkeld is door xAI, het AI-bedrijf van X-baas Elon Musk, en niet door een etnische groep. Ruhavioğlu wijst op de interne tegenstrijdigheid die dit binnen het platform zelf aan het licht brengt. Hoewel Twitter (X) zich steeds meer aansluit bij het autoritaire beleid in Turkije, vooral sinds 2023, is de AI-tool van hetzelfde bedrijf, Grok, in staat onderdrukte perspectieven zichtbaar te maken. “Dit is een kleine, maar symbolische weerspiegeling van de bredere spanning tussen technologie en autoritaire controle.”

Deze kloof tussen platforms die zich onderwerpen aan de eisen van staten en systemen die proberen te spreken op basis van data, kan volgens Ruhavioğlu een kans bieden om ‘van binnenuit te spreken’, niet alleen voor Koerden maar voor alle onderdrukte groepen. Ruhavioğlu voegt daaraan toe: “Dit herinnert ons hieraan: de waarheid vindt uiteindelijk een weg. Soms met een boek, soms met een getuige, soms met kunstmatige intelligentie.”

Zal Musk zijn chatbot intomen?

Necdet İpekyüz, bestuurslid van de Turkse staatsmediawaakhond RTÜK die toezicht houdt op televisie en digitale content, roept op tot wereldwijde en nationale regulering van kunstmatige intelligentietools als Grok. Monopolisering door machtige techbedrijven zou de toegang tot informatie kunnen verstoren en de publieke opinie kunnen beïnvloeden, waarschuwt hij.

İpekyüz zegt ook dat Groks ongecensureerde reacties op gevoelige kwesties, zoals de Koerdische kwestie, zouden kunnen leiden tot tegenreacties van de Turkse autoriteiten, die antiterreurwetten zouden kunnen inroepen of via de Information Technologies Authority zouden kunnen optreden. Hij verwijst naar eerdere censuur op X en waarschuwt dat economische belangen het platform onder druk zouden kunnen zetten om opnieuw aan de eisen van Ankara te voldoen. X staat nu voor een dilemma: zal het bedrijf toegeven aan de eisen van de Turkse censuur, zoals het eerder heeft gedaan, of zal het achter zijn eigen creatie blijven staan?

Gevraagd of het waarschijnlijk is dat X zich gaat bemoeien met Groks reacties, zegt historicus Dinç dat een dergelijke beslissing niet alleen afhangt van het interne beleid van het bedrijf, maar ook van bredere geopolitieke en economische factoren. “Het zou naïef zijn om te denken dat degenen die deze technologieën beheersen, onaangetast zouden blijven door het wereldwijde kapitaal en de materiële belangen daarvan”, betoogt hij. “Kunstmatige intelligentie-systemen zoals Grok bestaan niet in een politiek vacuüm. Ze worden gevormd, beperkt en soms gestuurd door internationale allianties, verdragen en machtsdynamiek.”

Internationale dynamiek verschuift

Dinç merkt ook op dat er in het verleden vrijwel volledige consensus bestond onder wereldmachten over het ontkennen van de Koerdische identiteit en rechten, maar dat die dynamiek nu aan het verschuiven is. “In het verleden waren internationale machten grotendeels medeplichtig aan de ontkenning van de Koerden”, zegt hij. “Heb je ooit gehoord van een grote internationale organisatie die zich verzette tegen de arabisering van de Koerden in Syrië en Irak, hun Perzische integratie in Iran of hun turkificatie in Turkije? Die stilte was niet toevallig.”

Volgens de historicus heeft de rol van de Koerdische strijders in de strijd tegen ISIS in Noordoost-Syrië internationale sympathie en zichtbaarheid voor de Koerdische zaak opgeleverd. “Technologische ontwikkelingen hebben bijgedragen aan de wereldwijde bekendheid van deze strijd”, zegt hij. “Dat maakt het vandaag de dag moeilijker om Koerdische kwesties volledig te onderdrukken.”