‘Soms heb je alleen iemand nodig die luistert’

Een paar jaar geleden, toen ik scheidde van mijn toenmalige vrouw, werd ik als vader van twee jongens van drie en vier jaar psychisch ziek. Het idee dat mijn kinderen als trekvogels heen en weer moesten vliegen tussen het huis van hun vader en dat van hun moeder maakte me gespannen en machteloos. Wanneer mijn jongste zei: “Ik ga naar papa’s huis” of “Ik ga naar mama’s huis”, voelde het voor mij alsof hij zichzelf onbewust als thuisloos ervoer. Een kind dat zijn jeugd doorbrengt op straat,met aan de ene kant het huis van de vader en aan de andere kant dat van de moeder. We woonden ongeveer twaalf minuten met de bus van elkaar.

Op een dag hoorde ik mijn ex-vrouw – haar stem trilde, ze probeerde sterk te klinken en geen tranen te laten – zeggen dat ze aan zelfmoord dacht. Omdat ze geen balans kon vinden tussen opvoeding, school, studie en werk, was ze het spoor bijster. Wij hebben allebei weleens met die gedachte gespeeld, op verschillende momenten en plekken. Deze periode zette me ertoe aan over het lot van alleenstaande ouders na te denken: welke lasten en moeilijkheden dragen zij zonder dat er een schouder is om op te steunen of een plek waar hun vermoeide stem kan worden gehoord? Ik wilde de veerkracht en inspanningen van alleenstaande ouders leren begrijpen, met hen in gesprek raken zonder oordeel.

Jezelf vergeten

Tijdens een cultureel evenement in Zaandam ontmoette ik Roxane, die werkt bij de organisatie Single SuperMom voor alleenstaande moeders. We maakten een afspraak en ik bezocht haar kantoor in Amsterdam-Zuidoost. Roxane is een vrouw van 36 die zelf opgroeide in een eenoudergezin, bij haar moeder. Ze is coach bij Single SuperMom. Ze vertelt: “In 2008 ontdekte de oprichtster Isra Lee, zelf alleenstaande moeder, dat het bureaucratische systeem onvoldoende steun bood aan alleenstaande ouders. Bovendien merkte ze dat er in de Nederlandse samenleving weinig begrip en erkenning was voor de unieke uitdagingen waarmee alleenstaande ouders dagelijks te maken hebben. Daarom is deze organisatie opgericht.” Tegenwoordig is Single SuperMom actief in meerdere steden zoals Amsterdam, Rotterdam, Nijmegen en Zaandam, vanuit de gedachte dat alleenstaande ouders vaak volledig opgaan in de zorg voor hun kinderen en zichzelf vergeten.

Een groot misverstand is volgens Roxane dat sommige mensen in de samenleving denken dat alleenstaande moeders lui zijn en niet willen werken. “Op basis van mijn ervaringen en observaties als coach bij Single SuperMom zie ik dat dit niet klopt. Deze moeders zijn juist vaak hoogopgeleid, ervaren en hebben een actief sociaal leven gehad. Maar wanneer ze er plotseling alleen voor komen te staan, raakt de orde van hun leven verstoord en wordt alles moeilijk.” Ze voegt eraan toe: “Ze hebben begrip en steun nodig, geen veroordeling. Oordelen versterken alleen hun gevoel van uitsluiting.”

Als coach herinnert Roxane deze vrouwen er steeds weer aan dat ze zichzelf niet moeten vergeten. “Veel alleenstaande moeders kampen met een gebrek aan zelfvertrouwen en twijfelen aan hun eigen capaciteiten”, legt ze uit. “Ze voelen zich vaak overweldigd door de verantwoordelijkheid van het alleen opvoeden en beginnen te twijfelen of ze wel goed genoeg zijn, zowel voor zichzelf als voor hun kinderen. Als je niet in je eigen kracht gelooft, kun je misschien ook geen goede moeder zijn.” Soms gaat dit zelfs zo ver dat vrouwen zichzelf geheel opofferen, hun eigen behoeften negeren en niet meer bestaan buiten hun rol als moeder.
Een ander probleem dat ze vaak tegenkomt is de complexiteit van het overheidsapparaat. “Deze moeders worden van het ene loket naar het andere gestuurd. Ze kennen de weg naar de juiste hulp niet, het systeem is ingewikkeld en log.” Voor nieuwkomers of migrantenmoeders is dit probleem nog groter. SuperMom probeert een brug te vormen tussen deze vrouwen en de instellingen die kansen en voorzieningen bieden.

Steun en schaamte

De situatie is volgens Roxane het meest schrijnend als vrouwen al tijdens hun zwangerschap alleen komen te staan. “Het gaat dan niet alleen om geld of huisvesting. Het verlies van emotionele en affectieve steun – de warme, liefdevolle verbinding met een partner, familie of vrienden – veroorzaakt diepe stress. Zelfs Nederlandse vrouwen, die vaak gewend zijn aan een goed ondersteunend systeem, schrikken dan terug om hulp te zoeken.” Dit is een soort rouwproces, en juist hier ontstaan trauma’s en psychische spanningen.

Daarom organiseert SuperMom programma’s zoals ‘Durf te doen’, die gebaseerd zijn op wetenschappelijke methoden zoals de cirkel van invloed en Maslows piramide, een model dat de menselijke behoeften ordent van basisbehoeften zoals voedsel en onderdak tot zelfontplooiing. Roxanne vertelt over een succesverhaal: Paula, een alleenstaande moeder van Poolse afkomst. Zij was eerst deelnemer, maar is nu zelf coach en begeleidt andere moeders.

Ze wijst ook op de culturele dimensie: sommige vrouwen durven vanwege hun achtergrond geen hulp te vragen, of schamen zich daarvoor. “In sommige culturen wordt het vragen om hulp gezien als een teken van zwakte of schaamte, waardoor veel vrouwen hun problemen verbergen en aarzelen om ondersteuning te zoeken,” legt Roxane uit. De programma’s van Single SuperMom proberen die drempel weg te nemen door een veilige en ondersteunende omgeving te creëren. Ze hekelt het gebrek aan aandacht van de overheid: “Het systeem is niet flexibel genoeg. De overgang van uitkering naar werk is ingewikkeld en ontmoedigend.” Voor Roxane is de grootste gemene deler van alle alleenstaande moeders, ongeacht hun herkomst, de eenzaamheid. Ook dit wordt door migrantenmoeders sterker gevoeld, vanwege hun onbekendheid met de Nederlandse cultuur.

‘Niemand kan de schoonheid ontkennen’

Nieuwsgierig naar Paula’s verhaal nam ik contact met haar op. Paula, moeder van twee kinderen, vertelt: “Vanaf de eerste dag dat ik Single SuperMom binnenkwam, voelde ik me thuis.” Het contact met andere moeders, het besef dat ze niet alleen was, gaf haar kracht. “Soms heb je geen speciale hulp nodig, alleen iemand die naar je luistert. Dat kan al genoeg zijn om overeind te krabbelen.”

Paula komt uit een traditionele Poolse samenleving, waarin scheiden zeldzaam is. Na haar scheiding voelde ze zich zeer eenzaam. In haar zoektocht naar een plek voor steun vond ze in Single SuperMom een gemeenschap die haar zelfvertrouwen herstelde. Ze leerde Nederlands – volgens haar de sleutel – en sportte. Ze noemt zichzelf positief en sterk, maar geeft toe: “Zelfs de sterkste mensen kunnen instorten door een plotselinge scheiding.”

Nu is ze coach en trots dat ze andere vrouwen kan helpen. Het bijzonderst vond ze het moment waarop haar vroegere casemanager van de gemeente haar in haar nieuwe rol zag: dezelfde vrouw die ooit wanhopig om steun kwam vragen zat nu zelfverzekerd aan de andere kant van de tafel. Ook haar kinderen zijn een bron van geluk. Ze wandelt, fietst en lacht met ze en is intens gelukkig wanneer haar dochter zegt: “Jij bent de beste moeder van de wereld.” Paula glimlacht: “Moeder zijn is prachtig. Ondanks alle ontberingen kan niemand de schoonheid ervan ontkennen.”

Paula houdt vaak contact met vrouwen die ze begeleid heeft. Samen vormen ze een netwerk van moeders die elkaar steunen. Ze leren weerstand te bieden en verder te gaan. Dat is veelal een grote stap, volgens haar worstelen veel alleenstaande moeders met schuldgevoel, angst, afwijzing, eenzaamheid en verlies van zelfvertrouwen. Sommigen durven vanuit hun angst en trauma niet eens een nieuwe relatie aan te gaan.

Paula ziet zichzelf als een rolmodel voor andere alleenstaande moeders: iemand die erin slaagde om vreugde en vermoeidheid in balans te houden en heeft geleerd om geduldig te zijn. “Iedereen heeft zijn eigen unieke verhaal, zijn eigen levensboek”, legt ze uit. “Soms wil je iemand helpen, bijvoorbeeld door advies of steun te bieden, maar is die persoon er emotioneel of mentaal nog niet klaar voor. Dan is het belangrijk om geduld te hebben en te wachten tot ze openstaan voor hulp.” Deze benadering weerspiegelt haar eigen ervaringen als alleenstaande moeder en haar werk binnen Single SuperMom, waar ze anderen inspireert om hun kracht te vinden.

Na de verhalen van Roxane en Paula vroeg ik me af: hoe ervaren kinderen het om met één ouder op te groeien? Hoe zien zij de wereld en wat voelen ze? Iets waar ik eerder zorgen over had. Laura, mijn schrijfmentor, zei: “Mijn ouders gingen uit elkaar toen ik heel jong was. Ik woonde het grootste deel van de tijd bij mijn moeder, maar was ook heel regelmatig bij mijn vader. Ik denk dat ik hem daardoor meer als los persoon ben gaan zien, en dat vond ik juist boeiend.” Ik was verbaasd, maar begreep meteen: ieder verhaal is uniek. Een scheiding is niet altijd een tragedie of een trauma. Soms biedt deze juist een kans tot groei en zelfontdekking. In pijn kan ook een nieuwe geboorte liggen. Je leert de wereld met andere ogen zien.

Een korte versie van dit artikel verscheen eerder bij J/M Ouders.