Afghaanse journalist Saima Soltani: ‘Alsof mijn geluk een misdaad was’

Saima Soltani (27) groeide op in Kabul, de hoofdstad van Afghanistan, waar haar dromen van vrijheid altijd afketsten op hoge muren van beperking. Ze komt uit een religieus, traditioneel gezin, maar zag toch kans om Internationale Betrekkingen te studeren aan de Universiteit van Kabul. Nu is ze de stem van vrouwen die zich verzetten tegen het taliban-regime. In dit gesprek vertelt de journalist en activist over haar ervaringen, haar strijd voor vrouwenrechten en haar dromen over een toekomst van gelijkheid.

Saima, in 2021 ging je de straat op om te protesteren tegen de taliban. Wat betekenen die dagen voor je?

Die dagen waren een mix van angst, woede en hoop. Toen de taliban in 2021 opnieuw de macht overnamen, leek alles in te storten: scholen sloten hun deuren, vrouwen werden ontslagen en zelfs het recht om zonder mannelijke begeleiding naar buiten te gaan werd ons afgenomen. Samen met een groep vrouwen gingen we de straat op met leuzen zoals ‘Brood, Werk, Vrijheid’. We wisten dat we gearresteerd konden worden of erger, maar zwijgen voelde als sterven. Elke kreet die we uitschreeuwden, herinnerde ons eraan dat we nog leefden en niet hadden opgegeven.

Hoe voelde het om tegenover de taliban te staan?

Mijn hart bonsde, maar ik voelde ook een innerlijke kracht. Tijdens een van de demonstraties kwamen talibanstrijders op ons af met stokken en zwepen. Ik herinner me dat een vrouw naast me mijn hand vastpakte en zei: ‘Wees niet bang, we zijn samen.’ Dat moment maakte me duidelijk dat dit niet zomaar een protest was; het was een collectieve stem die zei dat wij vrouwen het recht hadden om gezien en gehoord te worden, om te leven. In deze gevaarlijke situatie gaf die solidariteit ons kracht.

Waarom zijn de straatprotesten onderdrukt? En is er nog wel verzet?

De taliban reageerden met brute onderdrukking: gevangenschap, marteling en zelfs doodsbedreigingen. Ik hoorde van een vrouw die alleen vanwege haar deelname aan een protest werd gearresteerd, waarna haar familie werd bedreigd. Soms werden ook de mannen in de familie onder druk gezet om hun dochters te verbieden om te protesteren. Veel van mijn vriendinnen, die tot de organisatie behoorden, moesten het land verlaten. Toch is het verzet niet verdwenen. Vrouwen vechten nu op andere manieren: sommige schrijven poëzie, andere geven in het geheim online lessen, schilderen of nemen thuis dansvideo’s op, als lesmateriaal of gewoon voor hun plezier. Dat lijken misschien kleine daden, maar voor ons zijn het tekenen van leven – bewijzen dat onze geest nog vrij is.

Wat bracht je ertoe om te vechten voor vrouwenrechten? Wat is je persoonlijke verhaal?

Ik groeide op in een traditionele familie in Kabul, waar jongens alles waren en meisjes niets. Al van jongs af voelde ik het verschil. Als mijn twee broers moe thuiskwamen, moesten mijn zussen en ik voor hen zorgen, terwijl niemand ooit iets voor óns hoefde te doen. Mijn vader zei altijd: ‘Ik bewaar het land en de huizen voor mijn zonen, zodat ze later niet kunnen zeggen dat ik hen niets heb nagelaten.’ Mijn vier zussen en ik telden niet mee; onze toekomst leek er niet toe te doen omdat we meisjes waren.

Op een dag kreeg ik een beurs voor een universiteit in Maleisië, na veel moeite om mijn vader te overtuigen van het belang van een studie voor meisjes. Ik was dolblij, dacht dat ik eindelijk iets had bereikt. Maar toen zei hij: ‘Een meisje mag niet zonder mannelijke begeleider reizen.’ Ik was er kapot van. Om mijn identiteitsdocumenten te kunnen aanpassen, moest ik mij zelfs verloven, want als ongetrouwde vrouw mocht ik de overheidskantoren niet betreden. Mijn verloofde stemde er eerst mee in dat ik ging studeren, maar later zei hij: ‘Als jij naar de universiteit gaat, wie zorgt er dan voor mijn ouders? Wie voedt onze kinderen op?’ Toen besefte ik dat deze relatie een gevangenis voor me zou worden. Ik dreigde zelfs met zelfmoord om mijn familie te dwingen een scheiding te accepteren. Deze ervaringen leerden me: ik moet voor mezelf vechten, want niemand anders doet het voor mij.

Ik hoorde dat zelfs onschuldig plezier, zoals dansen, je werd verboden. Wat deed dat met je?

Ja, dat was een diepe wond. Tijdens de verloving van een van mijn zussen was ik heel blij aan het dansen. Maar op haar bruiloft zei mijn broer: ‘Jij mag niet dansen, je brengt schande over ons.’ Alsof mijn geluk een misdaad was. Elke keer als ik eraan terugdenk, voel ik de pijn. Maar die bracht mij er wel toe te gaan schrijven. Ik begon te lezen, na te denken en me af te vragen waarom ik zo beperkt werd. Schrijven is voor mij nu wat dansen ooit was: een manier om mezelf te bevrijden van de kettingen die me werden opgelegd.

Sommigen zeggen dat de taliban niets anders doen dan de islamitische wetten, de sharia, toepassen. Ben je het daarmee eens?

De taliban voeren wetten uit die al jaren in onze huizen leefden. Mijn vader zei: ‘Draag je sluier, geen telefoon, ga niet zonder man naar buiten.’ Nu hebben de taliban deze regels aan het hele land opgelegd. Vroeger werden we door onze families gecontroleerd, nu door de staat. De wetten komen voort uit een visie die al lange tijd heerst: vrouwen zijn geen zelfstandige mensen, maar dingen, die in toom moeten worden gehouden.

Hoe houd je het ondanks alles vol? Wat geeft je hoop?

Lezen en schrijven waren mijn redding. Boeken van schrijvers als Nawal El Saadawi, een Egyptische auteur, en Judith Butler, een Amerikaanse filosoof, veranderden mijn wereld. Zij lieten me zien dat vrouw-zijn zo veel meer kan betekenen. Maar mijn echte hoop haal ik uit andere Afghaanse vrouwen. Ik zag ooit een video van een meisje dat danste op haar kamer, waar de taliban haar niet konden zien. Die simpele daad voelde als een schreeuw om vrijheid. Ook de vrouwen die stiekem Engelse les geven aan meisjes herinneren me eraan dat we niet opgegeven hebben.

Hoe ziet je dagelijks leven eruit in deze strijd?

Elke dag is een uitdaging. Na mijn scheiding, die er uiteindelijk toch van kwam, probeerde mijn familie me opnieuw in te perken. Maar ik gaf niet op. De meeste tijd besteed ik aan het schrijven van artikelen, lezen en contact houden met andere vrouwen zoals ik. Soms komen we samen, lezen we poëzie of praten we over onze dromen. Deze kleine momenten zijn als ademhalen voor mij, een herinnering dat ik mezelf nog ben.

Wat is je droom?

Mijn droom is dat vrouwen in Afghanistan worden gezien als mensen, niet alleen als ‘vrouw’ met een door anderen opgelegde rol. Ik hoop vurig dat een meisje zoals ik ooit was op een dag niet hoeft te kiezen tussen vrijheid en familie. Deze strijd gaat niet alleen om gelijke rechten met mannen, maar ook om een nieuwe betekenis van vrouw-zijn. Ik wil een wereld waarin vrouwen vrij zijn om hun dromen na te jagen, niet langer opgesloten zitten in de verwachtingen van anderen.

Hoe kan de wereld de Afghaanse vrouwen helpen?

De eerste stap is om naar ons te luisteren. Lees onze verhalen, luister naar onze stemmen en laat ons niet vergeten worden. Als je kunt, steun dan educatieve projecten, zoals online lessen. Veel vrouwen proberen met minimale middelen nieuwe vaardigheden te leren. En het allerbelangrijkste: laat zien dat je aan onze zijde staat. De taliban willen ons onzichtbaar maken, maar wij zijn er nog steeds en hebben steun nodig.

Heb je nog een boodschap aan de Nederlandse lezers?

Wij, Afghaanse vrouwen, zijn niet alleen slachtoffers. Wij zijn dichters, kunstenaars, leraren en strijders. Stel je voor dat jij in onze schoenen stond – wat zou je doen? Wij doen hetzelfde: we vechten voor ons recht om te leven, te lachen en vrij te zijn. Wees trots op onze moed en blijf aan onze zijde. Deze strijd is niet alleen de onze, maar van iedereen die gelooft in een rechtvaardigere wereld.

Hoe kan je Afghaanse vrouwen ondersteunen?

Bekijk hieronder enkele mogelijkheden:

1. Begum Academy
Een online educatief platform dat gratis lessen aanbiedt voor meisjes van klas 7 tot 12 (middelbare school), inclusief video’s, toetsen en certificaten.

2. Afghan Girls Robotics Team/ Afghan Dreamers
Een team van jonge meisjes uit Herat dat zich richt op robotica en STEM-onderwijs, en internationale erkenning heeft gekregen.

3. Code to Inspire
De eerste programmeerschool voor meisjes in Afghanistan, opgericht in Herat, die vrouwen opleidt in coderen en technologie.

4. Women for Afghan Women
Een grassroots-organisatie die zich inzet voor de rechten van Afghaanse vrouwen en meisjes, zowel in Afghanistan als in de VS.

5. Revolutionary Association of the Women of Afghanistan (RAWA)
Een onafhankelijke vrouwenorganisatie die strijdt voor vrede, vrijheid en vrouwenrechten in Afghanistan.
(Website soms offline)