Najiba Noori: ‘Zonder opleiding kunnen Afghaanse vrouwen moeilijk terugvechten’

In 2019 besloot de Afghaanse journalist Najiba Noori, die tot dan als videoverslaggever werkte voor Agence France-Presse, om haar camera te richten op een onderwerp dat dichter bij huis stond. Ze wilde een film maken over haar moeder, Hawa, als eerbetoon aan haar jarenlange inzet die Noori in staat stelde om een moderne, goed opgeleide vrouw te worden, iemand die in staat is om liefde en onafhankelijkheid na te streven in een land waar het dagelijks leven van vrouwen wordt gekenmerkt door restricties en geweld.

Het resultaat is de film Writing Hawa, die zijn wereldpremière beleefde op het 37e International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA) in 2024 en daar de FIPRESCI-prijs van de critici won. Op 11 september ging Writing Hawa landelijk in première in de Nederlandse bioscopen.
De film is een persoonlijk beelddagboek samengesteld uit vijf jaar materiaal. Noori treedt op als zowel getuige als verteller, die in haar voice-over ingaat op de relatie tussen moeder en dochter, erfenis en identiteit, verleden en heden, traditie en de moderne wereld.

“Hawa besluit te leren lezen en schrijven en een eigen bedrijf te starten, en op die manier onafhankelijker te worden”, zegt Noori. “Met de hulp van haar kinderen wil ze inhalen wat haar in haar jeugd en adolescentie is ontnomen. Ze wil nu leven. Voor mij, als haar dochter, was het belangrijk om dit verhaal te vertellen.”
Door de veranderingen in haar moeders leven en haar nieuwe belevenissen werd Noori “zowel nieuwsgierig als enthousiast”, vertelt ze. Ze herinnert zich dat de val van de taliban in 2001 Hawa “nieuw leven inblies”. Maar aan deze nieuwe fase kwam abrupt een einde toen Afghanistan instortte en, in Noori’s woorden, “het land werd teruggegeven aan de taliban”.

Over de terugtrekking van het Amerikaanse leger en de terugkeer van de taliban in 2021 is Noori helder. “Voor ons was het een enorme nederlaag. Alles wat we hadden opgebouwd werd met de grond gelijk gemaakt”, zegt ze. De Afghanen raakten “collectief in shock”.
“De val van Afghanistan was niet zomaar de val van een land, het was de val van veel meer”, vervolgt ze. “Ik heb het gevoel dat alles waar we zo hard voor hadden gewerkt, alles wat we hadden opgebouwd, net zo gemakkelijk verloren ging als een slokje water.”

Letterlijke val

De film begint op dat moment, bij de val van Afghanistan – onder de Franse hemel in 2021. Over shots van Parijs heen vertelt Noori’s onvaste stem over een land dat binnen enkele uren ineenstortte. Het voelde aan als een letterlijke val van de hemel naar de aarde; in het lange openingsshot zien we een vliegtuig dalen, waarbij te zien valt wanneer de hoogte precies plaatsmaakt voor grond.
De ene dag zat ze op de redactie van AFP, vertelt Noori in haar voice-over, de volgende dag zat ze op een gedwongen vlucht naar Frankrijk, met slechts een tas van 9 kilo in haar bezit. Ze heeft veel moeten achterlaten in Afghanistan. Maar het pijnlijkst was het afscheid van haar moeder, Hawa, nadat ze haar weg naar geletterdheid vijf jaar lang minuut na minuut had vastgelegd.

Dan neemt Noori ons mee naar de besloten, vertrouwde ruimte van Hawa’s huis in Kabul, 2019. Via Noori’s camera zien we de stille wendingen in Hawa’s leven. Wat meteen opvalt is dat dit gezin niet voldoet aan het clichébeeld van een Afghaans gezin. De gezinsleden voelen zich opvallend op hun gemak met de camera, bijna alsof die er niet is. Ruimdenkende, bedachtzame mensen, met kinderen zoals Noori, die een opleiding hebben genoten. Er is geen sprake van een gesloten, benauwde of vrouwonvriendelijke sfeer, zoals we die doorgaans in de media tegenkomen.
Op de vraag of haar broers er bezwaar tegen hadden dat ze hun moeder filmde, zegt Noori: “Toen ik begon met filmen, ondervond ik geen weerstand van hen.” De openheid die in de film tot uiting komt is volgens haar dan ook te danken aan het vertrouwen binnen het gezin. Ze merkt op dat de band tussen Hawa en haar kinderen, zoals in de film te zien is, hun realiteit is.

Aanvankelijk had Hawa niet door dat het een serieus project was. “Ze vertelde me later dat ze dacht dat ik alleen maar aan het oefenen was,” vertelt Noori. “Ik was bang dat ze zichzelf zou censureren als ik haar zou vertellen dat ik een film over haar maakte. Maar voor de camera was ze heel ontspannen – ze was zich er niet echt van bewust.”
Voor Noori kwam haar moeders verlangen naar geletterdheid niet onverwacht. “In haar hart geloofde Hawa altijd: Het is niet te laat, ook nu niet, om nog te leren lezen en schrijven,” vertelt ze. “Dat heb ik haar vaak horen zeggen.”
Maar er was nog een andere reden: haar vader, Mousa. Hij was tientallen jaren ouder dan Hawa en trouwde met haar toen ze pas dertien was. Nu is hij al jaren ziek en moet Hawa behalve hun zes kinderen opvoeden ook hem verzorgen. “Vooral nadat bij mijn vader Alzheimer werd vastgesteld en hij zich weer als een kind begon te gedragen, kwam er veel verantwoordelijkheid bij haar terecht,” zegt Noori. “De constante zorg was vermoeiend.”

Rake metafoor

In de film zet Noori een rake metafoor neer; ze toont het patriarchaat, waaronder Hawa sinds haar gearrangeerde huwelijk gedwongen was te leven, in de vorm van deze ouder wordende, zwakke man, die langzaam wegglijdt in vergetelheid. Dit patriarchaat is voor zijn overleving nu dus afhankelijk van de aanwezigheid van een vrouw. En juist door die ontwikkeling, doordat traditioneel gezag verzwakt, vindt Hawa ruimte om te groeien. Noori laat zien hoe haar moeder de jeugd die haar ontzegd was langzaam terugwon, en een tweede leven kreeg.

Ook over geletterdheid in het hedendaagse Afghanistan en de mate waarin een leven zoals dat van een vrouw als Hawa kan veranderen zodra ze leert lezen en schrijven, is Noori uitgesproken. “Het maakt alles uit”, zegt ze. Zoals Hawa altijd zegt: een analfabeet is als een blinde. Als vrouwen geen opleiding krijgen en hun rechten niet kennen, is het heel moeilijk voor ze om te vechten. Geletterdheid kan een hele generatie veranderen, en daarmee de toekomst van een land.

Maar in het huidige Afghanistan, onder het bewind van de taliban, zijn de barrières overweldigend. Vrouwen worden in het openbaar geschonden, hun stemmen wordt het zwijgen opgelegd, hun gezichten zijn gedwongen bedekt. “Afghaanse vrouwen kunnen dit niet in hun eentje veranderen”, zegt Noori. Ze noemt het een “complexere crisis”, die ook andere landen raakt. “De VS kwamen naar Afghanistan om deze situatie te bevechten, maar gaven het land na twintig jaar weer terug. Dit is het spel van de supermachten.”

Tot aan het derde en laatste deel van de film, waarin de campagne van de taliban begint om vrouwen uit het openbare leven te verwijderen – hun beeltenissen worden geschonden en uit de samenleving verwijderd – doet Noori vooral haar best een realistischer beeld van Afghaanse vrouwen te schetsen; een beeld dat ver afstaat van wat het westerse publiek doorgaans te zien krijgt.

“Als je ‘Afghaanse vrouwen’ googelt, zie je als eerste afbeeldingen van vrouwen in boerka’s”, zegt Noori. “Zo beperkt is het westerse idee van Afghanistan inmiddels. We worden altijd geconfronteerd met dat ene negatieve beeld.” Ze voegt eraan toe: “Ik zeg niet dat dat beeld niet reëel is – dat is het zeker. Het stamt uit de jaren na 11 september, de oorlog, de tijd van de taliban, zelfs voordat ze formeel het land bestuurden. Sindsdien zien alle foto’s er hetzelfde uit.”

Het echte beeld

Noori bekritiseert hoe weinig interesse er in het Westen bestaat om verder te kijken dan die clichés. Ze wijst op de invloed van de wereldwijde media en op niet-Afghaanse filmmakers die het imago van Afghanistan van buitenaf hebben gevormd. Haar jaren als journalist hebben haar geholpen de omvang van die vertekening in te zien. “Journalistiek heeft mijn ogen geopend”, merkt ze op. “Het deed me beseffen hoe gemakkelijk verhalen gevormd worden – en hoeveel verantwoordelijkheid er bij het vertellen komt kijken.”

Op de vraag of ze gelooft dat de dominante beelden van Afghaanse vrouwen in westerse media en films – de beelden die de Google-zoekopdrachten overspoelen – voortkomen uit opportunisme en eigenbelang, aarzelt Noori niet. “Ja, dat denk ik wel”, zegt ze. “Ik snap niet waarom ze hier het echte beeld niet willen zien.” Ze voegt eraan toe dat het maken van Writing Hawa haar sterkte in de overtuiging dat Afghaanse verhalen door Afghanen zelf moeten worden verteld. “Filmmakers van mijn generatie zijn gegroeid in de film, vooral in de documentaire. Onze verhalen moeten voortkomen uit onze eigen stem – niemand anders kan ze beter vertellen.”